Saray Diplomasisi ve Tüketim Ekonomisi: Osmanlı’da Kamusal Yeme İçme Mekânları ve Sembolik Güç Olarak Ziyafet (Palace Diplomacy and the Consumption Economy: Public Dining Spaces and Banquets as a Symbolic Power in the Ottoman Empire)

Zeynep GÜNAY

doi:10.63556/jotags.2026.1931

Yazarlar

Zeynep GÜNAY

DOI:

https://doi.org/10.63556/jotags.2026.1931

Anahtar Kelimeler:

Modernleşme- Gastrodiplomasi- Osmanlı- İletişim- Tüketim

Öz

Bu çalışma, Orta Asya bozkır kültüründen tevarüs eden "toy" geleneğinden modernleşme evresindeki saray diplomasisine kadar, Türk-Osmanlı siyasal ve toplumsal yapısında tüketim pratiklerinin ve ziyafetlerin sembolik işlevini disiplinler arası bir perspektifle incelemektedir. Tüketimin yalnızca biyolojik bir gereklilik değil, aynı zamanda sosyo-politik bir inşa süreci olduğu varsayımından hareketle; ziyafetlerin iktidarın meşruiyetini pekiştirme, toplumsal hiyerarşiyi mekân üzerinde somutlaştırma ve diplomatik müzakereleri yönetme kapasitesi analiz edilmektedir. Klasik dönemde vakıf ve imaret sistemi aracılığıyla tezahür eden kamusal ikram pratiklerinin, 19. yüzyıl itibarıyla Tanzimat’ın getirdiği dönüşüm ve Batılılaşma etkileriyle birlikte radikal bir mekânsal ve törensel değişime uğradığı görülmektedir. Örneğin; Dolmabahçe, Beylerbeyi ve Yıldız saraylarındaki ihtişamlı yemek salonları ile Avrupaî protokol düzenlemeleri, Osmanlı İmparatorluğu’nun uluslararası hiyerarşideki "denklik" iddiasını, modernleşme söylemini estetik bir dille sahnelediği temel temsil alanları olarak öne çıkmaktadır. Çalışmada; minyatürler, seyahat anlatıları ve arşiv belgeleri eşliğinde, ziyafetlerin basit bir misafirperverlik jestinden öte, siyasal otoritenin görsel ve törensel bir performansı olduğu sonucuna varılmaktadır. Bu süreçte geleneksel "alaturka" sofra adabı ile Avrupaî "alafranga" unsurların sentezlenmesi, Osmanlı modernleşmesinin hibrit karakterini yansıtan özgün bir kamusal temsil dili üretmiştir. Çalışma boyunca birincil kaynaklar başta olmak üzere ikincil literatürden de yararlanılarak, Osmanlı ziyafetlerinin ekonomik bir dolaşım, sosyal bir disiplin mekanizması ve diplomatik bir iletişim dili olarak nasıl aynı anda işlediğini göstermeyi hedeflemektedir. Çalışma bu çözümlemeyi, Veblen, Bourdieu, Foucault, Douglas ve Appadurai'nin tüketim ve sembolik iktidara ilişkin kuramsal yaklaşımlarıyla temellendirmektedir.

Referanslar

Atasoy, N. (1997). Surname-i Hümayun Düğün Kitabı. İstanbul: Koçbank Yayınları.

Âli, M. (2014). Nusret-nâme. (H. Eravcı, Haz.) Ankara: Türk Tarih Kurumu.

Alkan, M. (2014). Adana Vakıfları: İnsan, Vakıf ve Şehir. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Altınay, A. (2025). Lale Devri (Günümüz Türkçesiyle). İstanbul: Karpa Yayıncılık.

And, M. (1982). Osmanlı Şenliklerinde Türk Sanatları. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

Appadurai, A. (1981). “Gastro-Politics in Hindu South Asia”. American Ethnologist, 8(3), 494-511.

Aynural, S. (2002). İstanbul Değirmenleri ve Fırınları (Zahire Ticareti 1740-1840). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

Barthold, V. V. (1975). Orta Asya Türk tarihi hakkında dersler (R. H. Özdem, Çev.; K. Y. Kopraman & İ. Aka, Yay. Haz.). Kültür Bakanlığı Yayınları.

Başaran, V., & Güldemir, O. (2016). Osmanlı Dönemi Türk Mutfak Kültürü. A. D. Arıkan (Ed.), Türk Mutfak Kültürü(s.50-85)içinde. Anadolu Üniversitesi Yayını.

Bilgin, A. (2000). Osmanlı Sarayının İâşesi (1489-1650). İstanbul: Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Bilgin, A. (2016). Saray Mutfağı. (A. Bilgin, & S. Önçel, Ed.), Osmanlı mutfağı(s.26-49) içinde. Anadolu Üniversitesi Yayınları.

BOA.Y.E.E., 3. (tarih yok). Devlet Arşivleri Başkanlığı Perakende Baş Kitabet (Y.PRK.BŞK), 34/17; 41/89; 66/2.

Bourdieu, P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. (R. Nice, Çev.) Cambridge, MA: Harvard University Press.

Cerasi, M. (1999). Osmanlı Kenti Osmanlı İmparatorluğunda 18. ve 19. Yüzyıllarda Kent Uygarlığı ve Mimarisi. (A. Ataöv, Çev.) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Cezar, M. (1991). XIX. Yüzyıl Beyoğlusu. İstanbul: Akbank Yayınları.

Çetin, E. (2023). Examples of Culinary Diplomacy in Late Era Ottoman Diplomacy. Selçuk Üniversitesi Yayınları (SEFAD), 50, s. 215-230.

Douglas, M. (1972). “Deciphering a Meal”. Daedalus, 101(1), 61-81.

Ersoy, B. (2001). Osmanlı şehir-içi hanlarının işlevleri. M. Kiel, N. Landman, & H. Theunissen (Ed.), Proceedings of the 11th International Congress of Turkish Art, Utrecht - The Netherlands, August 23-28, 1999 (EJOS IV, No. 16, s. 1–3) içinde. Netherlands Institute for Near Eastern Studies.

Faroqhi, S. (2005). Subjects of the Sultan: Culture and Daily Life in the Ottoman Empire. London: I.B. Tauris.

Faroqhi, S. (2006). Giriş. S. Faroqhi, & C. Neumann (Dü) içinde, Soframız Nur Hanemiz Mamur - Osmanlı Maddi Kültüründe Yemek ve Barınak (s. 7-32). İstanbul: Kitap Yayınevi.

Foucault, M. (1977). Discipline and Punish: The Birth of the Prison. (A. Sheridan, Çev.) New York: Pantheon Books.

Güran, T. (1998). 19. Yüzyıl Osmanlı Tarımı . İstanbul: Eren Yayınları.

Halaçoğlu, Y. (1991). XIV-XVII. Yüzyıllarda Osmanlı Devleti Teşkilâtı ve Sosyal Yapı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.

İnalcık, H. (2003). Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). (R. Sezer, Çev.) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

İrez, F. (1990). Topkapı Sarayı Harem Bölümü’ndeki Rokoko süslemenin batılı kaynakları. Topkapı Sarayı Müzesi - Yıllık-4. içinde

Karpat, K. H. (2010). Osmanlı Nüfusu. (B. Tırnakçı, Çev.) İstanbul: Timaş Yayınları.

Kızıldemir, Ö., Öztürk, E., & Sarıışık, M. (2014). Türk Mutfak Kültürünün Tarihsel Gelişiminde Yaşanan Değişmeler. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(3), 191-210.

Koca, S. (2012). Toy. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt41, ss.270-272). Türkiye Diyanet Vakfı islam Araştırmları Merkezi.

Kuban, D. (1968). Anadolu Türk Şehri Tarihi Gelişmesi: Sosyal ve Fiziki Özellikleri Üzerine Bazı Gelişmeler. Vakıflar Dergisi(7), s. 53-73.

Kurtay, N. (2025). Batılılaşma Dönemi Osmanlı Saraylarında Ziyafet Mekânının İnşası. İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Sanat, Tasarım ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 1(1).

Mahir, B. (2012). Osmanlı Minyatür Sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

Müller, G. A. (1897). Letters from Constantinople. Londra; New York, (vb.): Longmans, Green ve Co.

Ögel, B. (2002). Devlet meclisi ve kurultay. Türkler Ansiklopedisi içinde (Cilt 2, ss.874-887).Yeni Türkiye Yayınları.

Öztel, M. (2013). İstanbul’un Temel İhtiyaçlarının Mahrukatın (Odun ve Kömür) Önemi ve Mahrukat Arz Piysası (1789-1918). Turkish Studies , 7(8), s. 487-505.

Samancı, Ö. (2008). İmparatorluğun Son Döneminde İstanbul ve Osmanlı Saray Mutfak Kültürü. A. Bilgin, & Ö. Samancı (Ed.),Türk mutfağı içinde(ss. 199-217). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.

Seyitdanlıoğlu, M. (2009). Eski Türklerde Devlet Meclisi “Toy” Üzerine Düşünceler. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Enstitüsü Tarih Araştırmaları Dergisi, 28(45), s. 1-11.

Taneri, A. (1981). Türk Devlet Geleneği. Ankara: Töre Devlet Yayınları.

Tözün, B. (2002). Beylerbeyi Sarayı İç Mekan Dekorasyonu. Yüksek Lisans Tezi, Fen Bilimleri Enstitüsü,İstanbul Teknik Üniversitesi.

Turan, M. (1998). II. Viyana Muhâsarası: Osmanlı Devleti’nde Siyasi, İdari ve Askeri Çözülme. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 9(9), s. 389-429.

Turan, O. (1969). Selçuklular Tarihi ve Türk İslâm Medeniyeti. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu.

Ünsal, A. (2011). İstanbul'un Lezzet Tarihi - Geçmişten Günümüze Sofra Sohbetleri ve Evimizin Yemekleri. İstanbul: NTV Yayınevi.

Veblen, T. (1899). The Theory of the Leisure Class. New York: Macmillan.

Seyyit Vehbi. (2007). Surname: Sultan Ahmed’in düğün kitabı. (M. Tulum, Haz.) İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

Walsh, R. (1836). A residence at Constantinople (Cilt 2). London: Frederick Westley and A. H. Davis.

Yediyıldız, B. (1989). Sinan'ın Yaptığı Eserlerin Sosyal ve Kültürel Açıdan Tahlili. VI Vakıf Haftası Vakıf Medeniyeti Çerçevesinde Mimar Sinan ve Dönemi Sempozyumu İçinde (ss. 103-128). Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü.

Yılmaz, G. (2008). Batılılaşma Dönemi Osmanlı Armağan Geleneğinde Porselenin Yeri. Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, II(1).

Zonaro, F. (2008). Abdülhamid’in Hükümdarlığında Yirmi Yıl: Fausto Zonaro’nun Hatıraları ve Eserleri. (C.M. Trevigne, Haz.:T.Alptekin& L. Romano,Çev.). Yapı Kredi Yayınları.