UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerinde Gastronomik Ögeler Açısından Türk Devletleri (Gastronomic Elements of Turkic States on UNESCO’s Intangible Cultural Heritage Lists)

Elif Canser PERK; Gözde BOLAT USLU; Salih Zeki ŞAHİN

doi:10.63556/jotags.2026.1915

Yazarlar

Elif Canser PERK
Gözde BOLAT USLU
Salih Zeki ŞAHİN

DOI:

https://doi.org/10.63556/jotags.2026.1915

Anahtar Kelimeler:

UNESCO- Somut olmayan kültürel miras- Türk devletleri teşkilatı- Gastronomik miras

Öz

Araştırmada, Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) üye ve gözlemci ülkelerinde UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras (SOKÜM) listelerinde yer alan gastronomi ile ilişkili miras unsurlarının incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmada gastronomik miras unsurlarının tekil ve çoklu ülke temsiliyet biçimleri ile UNESCO SOKÜM Sözleşmesi kapsam alanlarına göre dağılımları değerlendirilmiştir. Çalışma nitel araştırma desenine dayanmakta olup veriler doküman incelemesi yöntemiyle toplanmıştır. Araştırmanın veri kaynaklarını UNESCO SOKÜM platformunda yer alan resmi kayıtlar ve konuya ilişkin literatür kaynakları oluşturmaktadır. Veriler, betimsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiş ve yorumlanmıştır. Araştırmada, TDT üye ve gözlemci ülkeleri kapsamında toplam 123 ülke-unsur temsilinin bulunduğu, bunların 13’ünün gastronomi ile ilişkili olduğu ve bu temsillerin 9 benzersiz gastronomik miras unsuruna karşılık geldiği belirlenmiştir. Gastronomik miras unsurlarının tekil ve çok uluslu temsil biçimleri gösterdiği ve araştırmanın gastronomik odağı doğrultusunda değerlendirilen 9 unsurun tamamının “Sosyal uygulamalar, ritüeller ve şenlik etkinlikleri” alanında yer aldığı; bununla birlikte gastronomik miras unsurlarının UNESCO listelerindeki temsil düzeyinin ise sahip olunan gastronomik zenginliğe kıyasla, oldukça sınırlı sayıda olduğu tespit edilmiştir.

Referanslar

Ahmad, Y. (2006). The scope and definitions of heritage: From tangible to intangible. International Journal of Heritage Studies, 12(3), 292–300.

Akgün, M. U., Gürel, B. M. ve Kocaoğlu, C. M. (2024). Bir toplumun hafızası: Türkiye’nin somut olmayan kültürel mirasının önemi ve geleceğe aktarılması. Karaelmas Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 49–66.

Akpınar, E. (2007). Türkiye’nin Dünya Mirası Listesi’ndeki yeri ve yeni bir aday önerisi. Erzincan Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(1), 81–106.

Aldemir, T. (2023). Dünyada ve Türkiye’de gastrodiplomasi girişimleri. Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel, 6(3), 1097–1109.

Alıyev, J. ve Demirkol, S. (2023). Türk Devletleri Teşkilatı ülkelerinin turizm politikaları ve stratejilerinin analizi. Uluslararası Türk Dünyası Turizm Araştırmaları Dergisi, 8(2), 172–190.

Arınç, K. (2017). UNESCO Yaratıcı Kentler Ağı için bir öneri: Bitlis gastronomi kenti. Electronic Turkish Studies, 12(29), 87.

Arslantaş, H. A. (2008). Kültür – kişilik ve kimlik. Fırat Üniversitesi Doğu Araştırmaları Dergisi, 7(1), 105–112.

Bayram, U. (2024). Somut olmayan kültürel miras algısının somut olmayan kültürel mirasın korunmasına ilişkin algı üzerine etkisi [Yüksek lisans tezi, Şırnak Üniversitesi].

Berkes, F. (2012). Sacred ecology (3rd ed.). Routledge.

Bessière, J. (1998). Local development and heritage: Traditional food and cuisine as tourist attractions in rural areas. Sociologia Ruralis, 38(1), 21–34.

Beşirli, H. (2010). Yemek, kültür ve kimlik. Millî Folklor, 22(87), 159–169.

Beşirli, H. (2011). Türk kültüründe güç, iktidar, itaat ve sadakatin yemek sembolizmi esasında değerlendirilmesi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (58), 139–152.

Bonaccio, M., Iacoviello, L., Donati, M. B. ve de Gaetano, G. (2022). The tenth anniversary as a UNESCO world cultural heritage: An unmissable opportunity to get back to the cultural roots of the Mediterranean diet. European Journal of Clinical Nutrition, 76(2), 179–183.

Boyraz, H. D. ve Sandıkcı, M. (2023). Coğrafi işaretli ürünlerin somut olmayan kültürel miras Türk mutfak kültürü unsurlarıyla karşılaştırılması: UNESCO gastronomi şehri Afyonkarahisar ili örneği. Tourism and Recreation, 5(2), 172–185.

Bulut, S. H. ve Evliyaoğlu, G. (2025). Bağımsız Türk devletlerinin uluslararası gastronomi çalışmalarına dair sistematik literatür incelemesi. 7. Türk Dünyası Turizm Kongresi Tam Metin Bildiri Kitabı, 548–564.

Council of Europe. (2005). Toplum için kültürel mirasın değeri çerçeve sözleşmesi (H. F. Güngör, Çev.). Avrupa Konseyi.

Çakır, E. Z. (2023). Somut olmayan kültürel miras bağlamında gastronomik pratiklerin irdelenmesi: Menteşe örneği [Doktora tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi].

Çelepi, M. S. (2016). Somut olmayan kültürel miras ve üniversite gençliği. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(3), 15–35.

de Miguel Molina, M., de Miguel Molina, B., Santamarina Campos, V. ve del Val Segarra Oña, M. (2016). Intangible heritage and gastronomy: The impact of UNESCO gastronomy elements. Journal of Culinary Science & Technology, 14(4), 293–310.

Demir, Y. (2025). Müşterilerin UNESCO’nun gastronomi şehirleri’nde bulunan asırlık aile lokantalarındaki gastronomi mirası algılamaları: Karşılaştırmalı bir analiz. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (49), 772–804.

Derya, B. (2018). Bingöl’ün turizm potansiyeli ve değerlendirme olanakları [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi].

Duran, B. (2026). Ön söz. Z. Zelan ve M. Uyar (Ed.), Türkiye'nin gastrodiplomasi modeli: Sofra ve miras (ss. 9–11). T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları.

Egeli, S. ve Çakmak, M. (2026). Türk mutfağının tarihsel gelişimi ve kültürel diplomasi değeri. Z. Zelan ve M. Uyar (Ed.), Türkiye'nin gastrodiplomasi modeli: Sofra ve miras (ss. 119–146). T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları.

Ekici, M. (2018). UNESCO SOKÜM temsili listesinde Türkiye’nin çok uluslu dosyaları. Millî Folklor, 30(120), 81–89.

Güleç, S. ve Yalçın, A. (2025). Kültürel mirasın aktarılmasında yerel kültürel unsurların rolü. İzmir Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 44–58.

Kadıoğlu Çevik, N. (2010). Ortak gelenekleriyle Türk ve Makedon mutfak kültürü. M. Ö. Oğuz, M. Kalpaklı, E. Koneska ve N. Sönmez Demirkol (Ed.), Aynı tadı paylaşmak: Türkiye ve Makedonya geleneksel ortak mutfağı çalıştay bildirileri (ss. 79–99). UNESCO Türkiye Milli Komisyonu Yayınları.

Kalenjuk Pivarski, B., Grubor, B., Banjac, M., Đerčan, B., Tešanović, D., Šmugović, S. ve Stošić, T. (2023). The sustainability of gastronomic heritage and its significance for regional tourism development. Heritage, 6(4), 3402–3417.

Karaman, K. (2010). Ritüellerin toplumsal etkileri. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (21), 227–236.

Karataş, M., Aksu, F. B. ve Deniz, G. (2023). UNESCO yaratıcı şehri Gaziantep’in gastronomi turizmi cazibe unsurları. Turizm ve İşletme Bilimleri Dergisi, 3(1), 105–125.

Kaşlı, M., Cankül, D., Köz, E. N. ve Ekici, A. (2015). Gastronomik miras ve sürdürülebilirlik: Eskişehir örneği. Eko-Gastronomi Dergisi, 1(2), 27–46.

Koç, A. (2016). Yemek, kültür ve kimlik: Türk ve Macar mutfağı üzerine. M. Hoppal, M. Ö. Oğuz ve E. Ölçer Özünel (Ed.), Tatların ortak dünyası: Türk Macar ortak yemek kültürü çalıştay bildirileri kitabı (ss. 55–69). UNESCO Türkiye Milli Komisyonu Yayınları.

Köroğlu, Ö., Ulusoy Yıldırım, H. ve Avcıkurt, C. (2018). Kültürel miras kavramına ilişkin algıların metafor analizi yoluyla incelenmesi. Turizm Akademik Dergisi, 5(1), 98–113.

Kurin, R. (2004). Safeguarding intangible cultural heritage in the 2003 UNESCO convention: A critical appraisal. Museum International, 56(1–2), 66–77.

Kurt, B. (2022). Kastamonu turizm çalışmalarının UNESCO miras listeleri ve programlarına hazırlık sürecinde kurumsallaşma ve yerel kalkınma özelinde değerlendirilmesi. Uluslararası Türk Dünyası Turizm Araştırmaları Dergisi, 7(1), 79–98.

Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2026). UNESCO somut olmayan kültürel miras çalışmaları. https://yakegm.ktb.gov.tr/TR-345094/unescosomutolmayankulturelmirascalismalari.html

Lin, M. P., Marine-Roig, E. ve Llonch-Molina, N. (2021). Gastronomy as a sign of the identity and cultural heritage of tourist destinations: A bibliometric analysis 2001–2020. Sustainability, 13(22), 12531.

Oğan, Y. (2024). Gastronomik kimlik ve miras bağlamında bir bibliyometrik analiz. Tourism and Recreation, 6(1), 76–88.

Oğuz, M. Ö. (2009). Somut olmayan kültürel miras ve kültürel ifade çeşitliliği. Millî Folklor, 21(82), 6–12.

Oğuz, M. Ö. (2013). Terim olarak somut olmayan kültürel miras. Millî Folklor, 25(100), 5–13.

Rivza, B., Foris, D., Foris, T., Privitera, D., Uljanova, E. ve Rivza, P. (2022). Gastronomic heritage: A contributor to sustainable local tourism development. GeoJournal of Tourism and Geosites, 44(4), 1326–1334.

Rockower, P. S. (2012). Recipes for gastrodiplomacy. Place Branding and Public Diplomacy, 8, 235–246.

Romagnoli, M. (2019). Gastronomic heritage elements at UNESCO: Problems, reflections on and interpretations of a new heritage category. International Journal of Intangible Heritage, 14, 158–171.

Saulle, R. ve La Torre, G. (2010). The Mediterranean diet, recognized by UNESCO as a cultural heritage of humanity. Italian Journal of Public Health, 7(4), 414–415.

Selanik Ay, T. ve Kurtdede Fidan, N. (2013). Öğretmen adaylarının “kültürel miras” kavramına ilişkin metaforları. Turkish Studies – International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8(12), 1135–1152.

Smith, L. ve Akagawa, N. (2009). Intangible heritage. Routledge.

Soner, F. (2026). Gastrodiplomasi: Kavramsal bir arayış. Z. Zelan ve M. Uyar (Ed.), Türkiye'nin gastrodiplomasi modeli: Sofra ve miras (ss. 19–52). T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları.

Şahin, S. Z. (2019). Törensel yemeklerin gastronomik coğrafi işaretli ürünler olarak kullanımı: İskilip dolması örneği. F. Alaeddinoğlu, S. Özer, S. Şahin ve H. Arslan Kalay (Ed.), IWACT’19 International West Asia Congress of Tourism Research: The congress book of proceedings (ss. 611–626). Paradigma Akademi Basın Yayın Dağıtım.

Şat, R. ve Kargiglioğlu, Ş. (2023). Malatya’nın UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı kapsamında gastronomi kenti olma potansiyelinin değerlendirilmesi. Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel, 6(4), 1671–1690.

Şener, E. (2025). Toplumsal kalkınmada somut olmayan kültürel mirasın yönetimi: Bir model önerisi [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi].

Şimşek, A. (2021). Gastronomik miras: Kelle (Sivas). Bartın Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(23), 173–186.

Teyin, G. (2020). Kültürel bir miras; tören keşkeği geleneği. Gastroia: Journal of Gastronomy and Travel Research, 4(2), 313–321.

UNESCO. (2003). Somut olmayan kültürel mirasın korunması sözleşmesi. UNESCO.

UNESCO. (2012). Decision of the Intergovernmental Committee: 7.COM 14. UNESCO Intangible Cultural Heritage. https://ich.unesco.org/en/Decisions/7.COM/14

UNESCO. (2026). What is intangible cultural heritage? UNESCO Intangible Cultural Heritage. https://ich.unesco.org/en/what-is-intangible-heritage-00003

Vlachou, C. ve Savvinopoulou, M. (2022). Food tours business: Main factors in designing a gastronomic experience. Open Journal of Business and Management, 10, 2996–3015.

Yeşilyurt, B. ve Kurnaz, A. (2021). Somut olmayan kültürel miras listesine gastronomik bir bakış. 2nd International Congress of New Generations and New Trends in Tourism Proceedings Book, 795–806.

Yılmaz, F. H. (2026). Mutfak mirasından şehir diplomasisine: UNESCO gastronomi şehirlerinde gastrodiplomasi ve yumuşak güç inşası. İletişim ve Diplomasi, Gastrodiplomasi Özel Sayısı, 191–211.

Yönet Eren, F. (2023). Gastronomi, kültürel miras ve turizm entegrasyonu: Kapadokya Bölgesi üzerine bir inceleme. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 13(İhtisaslaşma), 151–166.

Yurt, İ., Hınıslıoğlu, B. C. ve Sağır, Y. E. (2025). Turizm ve gastronomi etkileşimi: Karabük’ün yöresel mutfak kimliği. Journal of Humanities and Tourism Research, 15(2), 233–248.